Muzyczne terminy w krzyżówkach: jak je rozpoznawać bez nut

Muzyczne hasła w krzyżówkach – z czym zwykle kojarzy się problem

Muzyczne terminy w krzyżówkach potrafią skutecznie zatrzymać nawet bardzo doświadczonych rozwiązujących. Wystarczy kilka słów po włosku, zagadkowe określenie tempa albo opis „renesansowy taniec” i cały diagram staje w miejscu. Wiele osób odruchowo myśli wtedy: „nie znam się na muzyce, tego nie ruszę”. Tymczasem większość tych haseł da się rozgryźć bez znajomości nut, a często nawet bez jakiejkolwiek praktyki muzycznej.

Źródłem blokady bywa sam wygląd słów. Obce brzmienie (szczególnie włoskie, francuskie, łacińskie) uruchamia skojarzenie z „poważną teorią muzyki”. Do tego dochodzą krótkie, lakoniczne definicje w krzyżówkach: „wolne tempo”, „głos operowy”, „taniec barokowy”. Nie ma przykładu, nie ma kontekstu – więc połowa siły rozwiązującego idzie w zgadywanie, a nie w logiczne wnioskowanie.

Przydaje się tu jedno proste założenie: muzyczne terminy w krzyżówkach to przede wszystkim słowa, a dopiero potem fachowe pojęcia. Nie trzeba umieć odczytać ich z nut ani wiedzieć, jak dokładnie brzmią. Wystarczy:

• rozpoznać, z jakiego języka pochodzą (włoski, francuski, łacina, rzadziej niemiecki),
• kojarzyć kilka najczęstszych grup pojęć: tempo, dynamika, formy, głosy, tańce, instrumenty,
• umieć dopasować długość hasła i litery z krzyżówki do tych skojarzeń.

Różnica między „wiedzą nutową” a słownictwem muzycznym jest ogromna. Można całkowicie nie znać zapisu nutowego, a jednocześnie świetnie rozumieć, że allegro to żywe tempo, a forte – głośno. Krzyżówki wymagają najczęściej właśnie takiej słownej orientacji, a nie umiejętności grania czy śpiewania.

Dobra wiadomość jest taka, że do muzycznych haseł da się podejść jak do zwykłego słownika obcych wyrazów. Zamiast traktować je jak egzamin z teorii, lepiej potraktować je jak łamigłówkę językową: „co to może znaczyć, skąd to słowo pochodzi, z czym się kojarzy?”. Gdy raz rozszyfrujesz podstawowy zestaw, kolejne diagramy przychodzą znacznie łatwiej.

Dlaczego tak dużo muzyki po włosku, francusku i łacinie

Skąd ta włoszczyzna w muzyce

Jeśli muzyczne terminy w krzyżówkach wydają się „same po włosku”, to nie jest przypadek. Od czasów baroku centrum europejskiej muzyki artystycznej było mocno związane z Włochami. Wielu słynnych kompozytorów, nauczycieli śpiewu i kapelmistrzów pochodziło właśnie stamtąd, a włoski stał się czymś w rodzaju języka roboczego muzyki.

Oznaczenia tempa, dynamiki czy charakteru utworu pisano po włosku, bo rozumieli je muzycy z różnych krajów. Ten zwyczaj utrwalił się tak mocno, że przetrwał do dziś, a z nut przeniknął prosto do krzyżówek. Dlatego tak często pojawiają się tam słowa: adagio, andante, allegro, piano, forte, crescendo.

Francuski i łacina w definicjach muzycznych

Obok włoskiego pojawia się też francuski i łacina. Francuski związany jest m.in. z baletem i operą, a także z nazwami tańców dworskich: menuet, bourrée, gavotte. Łacina z kolei przeniknęła do muzyki przez Kościół – stąd w krzyżówkach hasła w rodzaju oratorium, requiem, magnificat, gloria.

W praktyce w diagramach dominują jednak włoskie określenia tempa i dynamiki, bo są krótkie, typowe i łatwe do wpasowania w kratki. Kompozytor może pisać oznaczenia także po niemiecku czy po angielsku, ale te wersje znacznie rzadziej trafiają jako hasła do popularnych krzyżówek.

Jak rozpoznać język i wykorzystać to w krzyżówce

Nie trzeba być poliglotą, żeby po samym wyglądzie słowa określić jego „rodowód”. Kilka prostych sygnałów pomaga zawęzić pole poszukiwań:

• włoski – końcówki -o, -a, -e; słowa typu allegro, adagio, andante, forte, piano, largo, presto, cantabile;
• francuski – często końcówki -ette, -ade, -euse, nieme „t” na końcu, np. menuet, chanson, romance;
• łacina – skojarzenia religijne, sakralne, słowa znane z mszy: gloria, credo, requiem, agnus, benedictus.

Gdy definicja podpowiada „włoskie określenie tempa”, a w diagramie masz pięć liter kończących się na „o”, naturalnie pierwsze do sprawdzenia będą: largo, adagio, allegro, presto. Sama świadomość, z jakim językiem masz do czynienia, przyspiesza zgadywanie i porządkowanie skojarzeń.

Skojarzenia językowe, które ułatwiają zapamiętywanie

Kilka prostych skojarzeń bardzo pomaga zatrzymać te obce słowa w głowie na dłużej:

• piano – po włosku „cicho”. Kojarzy się z „pianinem”, instrumentem domowym, na którym gra się raczej spokojnie, nie na cały regulator.
• forte – „mocno”, „głośno”. Łatwo połączyć z polskim „fort” – silna, umocniona budowla.
• allegro – żywo, wesoło. Brzmi podobnie do „ale gra!” – ktoś gra energicznie i szybko.
• largo – bardzo wolno. Dla pamięci: „dłuuugo” – lar-go ciągnie się jak długi korytarz.
• andante – idąc, „w tempie kroku”. Można skojarzyć z „andando” (iść) w innych językach romańskich.

Tego typu proste mostki pamięciowe powodują, że przy następnym spotkaniu z hasłem „powolne tempo po włosku” nie zaczynasz od zera, tylko od razu masz na podorędziu kilka sensownych kandydatur.

Podstawowe włoskie określenia tempa – jak je rozszyfrować z definicji

Najczęstsze tempa i ich przybliżone znaczenie

Włoskie określenia tempa to klasyka w diagramach. Warto znać choć najważniejszą „siódemkę”, bo te słowa wracają jak bumerang:

Krzyżówki zazwyczaj nie wymagają precyzyjnego odróżniania „szybko” od „bardzo szybko” w sensie liczby uderzeń na minutę. Ważne jest tylko, czy definicja sugeruje tempo wolne, umiarkowane, czy szybkie. Dopiero potem, przy literach z innych haseł, można rozstrzygać, czy chodzi o andante, czy może o moderato.

Jak czytać typowe definicje tempa

Autorzy krzyżówek używają kilku powtarzalnych schematów, które można się nauczyć rozpoznawać:

• „powoli”, „wolne tempo” – najczęściej largo lub adagio, czasem lento (też wolno);
• „umiarkowanie wolno” – zwykle andante (tempo chodu);
• „umiarkowane tempo” – moderato;
• „szybko, żywo” – allegro;
• „bardzo szybko” – presto lub prestissimo (gdy definicja podkreśla skrajność: „najszybsze tempo”).

Dobre rozwiązanie to zrobienie sobie małej „drabinki tempa” w pamięci, od wolno do szybko. Gdy definicja mówi „umiarkowane tempo”, od razu wskakujesz w środek tej drabinki i myślisz o andante lub moderato, zamiast przeglądać w głowie wszystkie włoskie nazwy, jakie znasz.

Dopiski: con brio, non troppo, molto – co zmieniają

Oprócz głównych terminów tempa pojawiają się także dopiski, które modyfikują podstawowe znaczenie. W krzyżówkach bywają osobnymi hasłami lub częścią dłuższej frazy.

• con brio – „z ogniem, z werwą”. Może wystąpić jako samodzielne hasło: „z werwą po włosku”.
• non troppo – „nie za bardzo”. Przykład z nut: Allegro non troppo – „szybko, ale nie za bardzo”. W diagramach: „nie za bardzo po włosku (w muzyce)”.
• molto – „bardzo”. Pojawia się jako „bardzo po włosku”; w oznaczeniach: molto allegro – „bardzo szybko”.
• meno – „mniej”; w oznaczeniach: meno mosso – „mniej poruszony, wolniej”. W krzyżówkach często jako „mniej po włosku (w muzyce)”.

Choć te słowa same w sobie nie określają tempa, ich znajomość naprawdę pomaga, bo często pytania są skonstruowane tak: „brio po włosku” albo „muzyczne non po włosku”. Wtedy wystarczy pamiętać 2–3 popularne krótkie wyrazy.

Jak odróżnić „wolno” od „raczej wolno”

Jedna z częstszych rozterek dotyczy rozróżnienia pomiędzy „wolne” a „raczej wolne” tempo. Autor krzyżówki nie zawsze jest tu precyzyjny, ale można przyjąć praktyczny schemat:

• „bardzo wolno”, „najwolniejsze tempo” – largo (czasem też grave, jeśli definicja wspomina „uroczyście, poważnie”);
• „powolne tempo” – częściej adagio niż largo;
• „umiarkowanie wolno”, „w tempie chodu” – andante.

Jeśli litery w diagramie nie pasują do adagio, a definicja mówi o powolnym tempie, warto spróbować z largo (5 liter) albo lento (też wolno, także 5 liter). Często pomaga zwrócenie uwagi na długość hasła: kiedy potrzeba pięciu liter, „wolne tempo” prowadzi najczęściej do largo lub lento, a nie do adagio (6 liter).

Głośno czy cicho? Oznaczenia dynamiczne, które lubią krzyżówkowicze

Podstawowe poziomy głośności po włosku

Druga najważniejsza grupa muzycznych terminów w krzyżówkach to oznaczenia dynamiczne, czyli słowa określające głośność. Najczęściej pojawiają się w parach przeciwstawnych:

Jak „czytać” głośność w diagramie

Przy oznaczeniach głośności pojawiają się zawsze te same skróty i słowa. Nawet jeśli nigdy nie widziałaś/eś partytury, kilka prostych par wystarczy, żeby większość muzycznych haseł o głośności przestała straszyć.

• piano (p) – cicho;
• mezzo piano (mp) – średnio cicho;
• mezzo forte (mf) – średnio głośno;
• forte (f) – głośno;
• pianissimo (pp) – bardzo cicho;
• fortissimo (ff) – bardzo głośno.

W krzyżówkach najczęściej pojawiają się pełne słowa: piano, forte, pianissimo, fortissimo. Skróty literowe (pp, ff) są rzadsze, ale też się zdarzają, zwłaszcza przy definicjach typu „podwójne p w muzyce”.

Jeśli hasło brzmi „cicho w muzyce” i ma pięć liter, pierwszym naturalnym kandydatem jest piano. Gdy definicja ma dopisek „bardzo” – pasuje pianissimo. Analogicznie przy „głośno” (forte) i „bardzo głośno” (fortissimo).

Typowe definicje oznaczeń dynamicznych

Autorzy lubią krążyć wokół tych samych sformułowań. Z czasem zaczniesz je rozpoznawać niemal automatycznie:

• „cicho po włosku”, „cicho w nutach” – piano;
• „bardzo cicho” – najczęściej pianissimo (jeśli liter jest za mało, sprawdź, czy nie chodzi o skrót pp);
• „głośno w muzyce”, „mocno po włosku (w nutach)” – forte;
• „bardzo głośno” – fortissimo lub skrót ff;
• „średnio głośno”, „półgłośno po włosku” – mezzo forte (czasem w diagramach jako „mf”);
• „nie za głośno”, „umiarkowanie cicho” – mezzo piano.

Gdy pojawia się dopisek „skrót”, sprawa jest prosta: przy „cicho w nutach skrót” wpisujesz p, przy „bardzo głośno skrótem” – ff. Problem znika, jeśli wcześniej w głowie połączysz: pojedyncze p lub f – zwykła głośność; podwójne – „bardzo”.

Crescendo, diminuendo i spółka – gdy głośność się zmienia

Niektóre muzyczne hasła nie określają poziomu głośności, tylko kierunek zmiany. W praktyce krzyżówkowej pojawiają się rzadziej niż piano czy forte, jednak lubią wyskoczyć w trudniejszych diagramach.

• crescendo (cresc.) – „coraz głośniej”. Definicje: „stopniowe zwiększanie głośności”, „cresc. rozwinięcie”;
• decrescendo / diminuendo (decresc., dim.) – „coraz ciszej”. W opisach: „wygaszanie głośności w muzyce”, „zanikanie dźwięku po włosku”;
• sfumato / smorzando – „wygaszając, tłumiąc”. Rzadkie, ale przy definicjach w stylu „wygaszając brzmienie po włosku” mogą się pojawić.

Jeśli w pytaniu pojawia się słowo „narastanie”, „wzrost”, „wzmaganie” – pierwszą myślą powinno być crescendo. Z kolei „zanikanie”, „ściszanie”, „osłabianie dźwięku” prowadzi do decrescendo albo diminuendo. Tu zwykle o wyborze decyduje liczba liter.

Łączenie wiedzy: długość hasła kontra głośność

Przy muzycznych terminach niezwykle pomaga świadome korzystanie z długości hasła. Pozwala odsiać błędne odpowiedzi jeszcze zanim spojrzysz na krzyżujące się litery.

• 5 liter + „cicho po włosku” – prawie zawsze piano;
• 5 liter + „głośno po włosku” – najczęściej forte;
• 9 liter + „bardzo cicho” – pianissimo;
• 10 liter + „bardzo głośno” – fortissimo;
• 8–10 liter + „coraz głośniej” – crescendo albo decrescendo, dopowiadasz na podstawie definicji.

Kiedy masz już część liter, zadziała tu prosta procedura: najpierw sprawdzasz, czy zgadza się zakres znaczeń (cicho / głośno / narastająco), dopiero potem dopasowujesz dokładne słowo do długości hasła. Dzięki temu nie kręcisz się w kółko wokół wszystkich znanych terminów dynamicznych.

Formy muzyczne, tańce i miniatury – słówka, które wracają w kółko

Utwory z nazwą wprost w krzyżówkach

Druga obszerna grupa muzycznych haseł to nazwy form i gatunków. Nawet jeśli nie słuchasz klasyki na co dzień, wiele z nich pojawia się w kulturze tak często, że wystarczy raz je „oswoić”.

• menuet – taniec w metrum trójdzielnym. W diagramach jako „taniec dworski”, „francuski taniec barokowy”, „taniec w trójkach”;
• walc – „taniec w rytmie 3/4”, „taniec wiedeński”, „tańczony w trójkach”;
• polonez – „polski taniec narodowy”, „taniec chodzony”;
• mazurek – także taniec narodowy, często kojarzony z Chopinem; definicje: „polski taniec ludowy”, „utwór Chopina (taneczny)”;
• etiuda – krótki utwór o charakterze ćwiczebnym; w krzyżówkach jako „utwór ćwiczebny dla muzyka”, „ćwiczenie fortepianowe”;
• preludium – wstęp, poprzedzający inny utwór; definicje: „muzyczny wstęp”, „część wprowadzająca w utworze”;
• fuga – utwór polifoniczny z naśladującymi się głosami; często po prostu „utwór Bacha”, „polifoniczna forma muzyczna”;
• sonata – wieloczęściowy utwór instrumentalny; w diagramach często „utwór na instrument solo z akompaniamentem fortepianu”.

Jeżeli w definicji pojawia się „krótki utwór jednogłosowy” albo „miniatura na fortepian”, warto pomyśleć jeszcze o miniaturze, preludium, ale i o takich słowach jak impromptu (utwór improwizowany w charakterze, często w krzyżówkach jako „utwór fortepianowy Schuberta”).

Francuskie i hiszpańskie tańce – egzotyczne tylko z nazwy

Część muzycznych haseł to po prostu nazwy tańców, głównie francuskich i hiszpańskich. Wbrew pozorom nie trzeba ich wszystkich znać na pamięć – wystarczy skojarzyć kilka najbardziej „krzyżówkowych”.

• bolero – hiszpański taniec; pojawia się też dzięki słynnemu utworowi Ravela; w diagramach: „hiszpański taniec”, „utwór Ravela”;
• habanera – kubański taniec, znany m.in. z opery „Carmen”; definicje: „taniec z Kuby”, „aria z Carmen”;
• tango – argentyński taniec, ale w krzyżówkach występuje także jako „typ muzyki tanecznej z Rio de la Plata”;
• gavotte / gawot – francuski taniec; w polskich diagramach częściej forma spolszczona „gawot”;
• sarabanda – dawna taneczna forma barokowa; bywa definiowana jako „wolny taniec barokowy”;
• bourrée / burre – taniec francuski; w polskich krzyżówkach najczęściej jako „burre” lub „bure” – wymaga zerkania w litery z krzyżówek.

Jeśli definicja wskazuje ogólnie „taniec hiszpański” i nie podaje liczby liter, można rozważać bolero, habanerę, seguidillę czy fandangę. W praktyce najczęściej pojawia się jednak bolero, bo jest krótkie i wdzięcznie układa się w diagramie.

Miniatury fortepianowe i wokalne – słowa-klucze przy kompozytorach

Przy nazwiskach kompozytorów często pojawiają się określenia form, które lubili. Nawet jeśli nazwisko nic nie mówi, forma może podpowiedzieć hasło.

• nokturn – nocna miniatura fortepianowa (lub na inny skład); przy definicjach „nocny utwór Chopina” odpowiedź jest niemal pewna;
• ballada – forma o rozbudowanej narracji; w diagramach często: „utwór epicko-liryczny” albo „utwór fortepianowy Chopina”;
• rondo – forma, w której powtarza się główny temat (refren); definicje: „forma z refrenem”, „często finał sonaty”;
• aria – solowy śpiew z akompaniamentem w operze; bardzo częste hasło przy definicjach „solowy numer operowy”;
• duet, tercet, kwartet – utwory (lub obsady) na 2, 3, 4 wykonawców; przy hasłach „utwór na dwoje wykonawców”, „trio śpiewaków” łatwo powiązać nazwę z liczbą.

W praktyce krzyżówkowej nazwy te bywają podchwytliwe tylko wtedy, gdy autor użyje bardziej ogólnej definicji, np. „utwór na cztery instrumenty smyczkowe”. Tu od razu przydaje się skojarzenie: klasyczny kwartet smyczkowy to dwa skrzypce, altówka i wiolonczela – czyli po prostu kwartet.

Terminy łacińskie i kościelne – muzyka, która brzmi w liturgii

Części mszy – znane z śpiewników, przydatne w diagramach

Łacina kościelna jest prawdziwą kopalnią krzyżówkowych haseł muzycznych. Większość z nich to po prostu tytuły części mszy lub śpiewów liturgicznych.

• gloria – jedna z części mszy („Chwała na wysokości Bogu”); w krzyżówkach: „część mszy”, „hymn pochwalny po łacinie”;
• agnus / agnus dei – „Baranku Boży”; definicje: „część mszy”, „łacińskie wezwanie do Baranka Bożego”;
• credo – wyznanie wiary; bardzo częste hasło: „wierzę po łacinie”, „część mszy łacińskiej”;
• sanctus – „Święty, Święty, Święty”; w diagramach często „święty po łacinie”, ale z dopiskiem „w liturgii”;
• benedictus – „błogosławiony”; pojawia się także jako „część mszy” albo „fragment modlitwy łacińskiej”;
• requiem – msza żałobna; w krzyżówkach: „msza za zmarłych”, „msza żałobna po łacinie”.

Nawet jeśli nie używasz łaciny na co dzień, te kilka słów często przewija się w kolędach, oratoriach czy na nazwach znanych dzieł (np. „Requiem” Mozarta). Rozpoznanie ich szybko rozwiązuje wiele „religijno-muzycznych” definicji.

Łacińskie wskazówki nastroju i charakteru

Poza częściami mszy pojawiają się też łacińskie określenia o bardziej ogólnym znaczeniu, które lubią krzyżówki o tematyce sakralnej lub chóralnej.

• a cappella – dosłownie „jak w kaplicy”, czyli śpiew bez towarzyszenia instrumentów; definicje: „śpiew bez akompaniamentu”, „bez instrumentalnego wsparcia”;
• motet – wielogłosowy utwór chóralny, najczęściej religijny; w diagramach: „utwór chóralny (dawny)”, „kompozycja na chór a cappella”;
• oratorium – duży utwór wokalno-instrumentalny o treści religijnej; definicje: „wielka forma kościelna”, „utwór religijny na solistów, chór i orkiestrę”.

Muzyka rozrywkowa w krzyżówkach – hasła, które brzmią znajomo

Style i gatunki – gdy definicja brzmi bardzo ogólnie

Przy hasłach z muzyki rozrywkowej często pojawia się ogólna definicja: „gatunek muzyki tanecznej”, „styl muzyki afroamerykańskiej”, „odmiana jazzu”. To potrafi zablokować, bo pasowałoby pół radia. Da się to jednak zawęzić kilkoma skojarzeniami.

• jazz – trzy litery, więc idealny „wypełniacz” diagramów; definicje: „muzyka improwizowana”, „styl z Nowego Orleanu”, „muzyka Armstronga”;
• blues – „smutny śpiew Murzynów” (starsze krzyżówki), „podstawa rocka”, „skala o obniżonych dźwiękach”;
• rock – „muzyka gitarowa”, „gatunek młodzieżowy XX wieku”;
• pop – „muzyka rozrywkowa”, „muzyka popularna” – tu pomaga liczba liter, bo obok „popu” może pojawić się także disco lub dance;
• reggae – gatunek z Jamajki; w definicjach pojawia się „muzyka z Jamajki”, „gatunek związany z Rastafarianami”;
• rap – „melorecytacja”, „śpiew mówiony”, „element hip-hopu”;
• funk – „odmiana muzyki soul”, „gatunek rytmiczny z sekcją dętą”.

Gdy definicja mówi: „odmiana jazzu”, dobrze jest przelecieć myślą po kilku klasycznych hasłach: bebop, smooth, fusion, ragtime. Już sama długość wyrazów potrafi rozstrzygnąć, zanim w ogóle przypomni się dokładne znaczenie.

Instrumenty w muzyce rozrywkowej – te same nazwy, inne skojarzenia

Niektóre instrumenty pojawiają się zarówno przy hasłach klasycznych, jak i rozrywkowych. Wtedy o odpowiedzi często decyduje dodatkowe słowo w definicji: „elektryczny”, „basowy”, „w zespole rockowym”.

• gitara – przy słowach „akustyczna” lub „elektryczna” niemal zawsze chodzi o ten instrument; gdy definicja zawiera „sześciostrunowy”, sprawa jest jasna;
• saksofon – pojawia się przy jazzie i rocku; definicje: „dęty instrument jazzmana”, „ulubiony instrument Coltrane’a”;
• perkusja – „zestaw bębnów”, „instrument perkusisty rockowego”;
• bass / bas – w polskich krzyżówkach zwykle „bas”; definicje: „gitara o niskim brzmieniu”, „najniższy głos męski” – wtedy pomagają sąsiednie hasła.

Jeśli trafiasz na „członek sekcji rytmicznej”, spróbuj najpierw z basistą lub perkusistą. Zazwyczaj jedno z tych słów jest odpowiednio długie i natychmiast „siada” w układzie liter.

Skrótowce i oznaczenia w muzyce – drobne litery, duża pomoc

Muzyczne skróty, które pojawiają się częściej niż pełne słowa

Wielu osobom plączą się przy skrótach ręce: parę liter, łacińszczyzna lub angielski, a do tego mało czytelne definicje. W praktyce przewija się kilka najczęściej używanych, które z czasem zaczynają być odruchowe.

• LP – long play, „długo grająca płyta winylowa”; definicja: „płyta 33 obroty”, „długo grająca płyta”;
• EP – krótsza płyta niż LP; w krzyżówkach: „minialbum muzyczny”, „płyta krótsza od LP”;
• CD – płyta kompaktowa; definicje wprost: „płyta kompaktowa”, „nośnik cyfrowy muzyki”;
• DJ – disc jockey; „osoba puszczająca muzykę w klubie”, „mistrz gramofonów”;
• MC – przy rapie: „mistrz ceremonii”, „gospodarz rapowego występu”.

Gdy w definicji pojawia się „autor muzyki i słów” albo „autor muzyki do filmu”, bardzo często chodzi o kompozytora. Przy dopisku „skrótem” warto spojrzeć, czy pasuje krótka forma komp. – pojawia się rzadziej, ale bywa używana w rebusach i szaradach.

Oznaczenia w nutach, które krzyżówki lubią skracać

Nawet jeśli nie korzystasz z nut, kilka skrótów jest na tyle „przebojowych”, że warto je kojarzyć z diagramów, a nie z pięciolinii.

• op. – od opus; w definicjach jako „numer dzieła muzycznego”, „opus skrótem”; odpowiedzią często jest po prostu opus lub „op.”, gdy krzyżówka akceptuje znaki;
• nr – przy „numerze katalogowym dzieła muzycznego” definicja lubi prowadzić właśnie do tego skrótu;
• vol. – gdy mowa o „tomie wydania nutowego” czy „części dzieła”;
• BWV, K., KV – katalogowe oznaczenia utworów Bacha (BWV) i Mozarta (K. lub KV); częściej pojawiają się jednak pełne nazwiska niż same skróty.

Jeśli definicja brzmi „łac. dzieło”, prawie zawsze odpowiedzią jest opus. Z kolei przy „oznaczeniu utworu Bacha” pojawia się często „BWV”, nawet jeśli sama krzyżówka nie wchodzi głęboko w teorię muzyki.

Muzycy, obsady i role – jak odróżnić, kto co gra i śpiewa

Głosy wokalne w skrzyżowaniach – system, który da się szybko opanować

Podział na głosy wokalne bywa źródłem nerwów: „tenor” jeszcze jakoś brzmi znajomo, ale „alt” czy „mezzosopran” już mniej. Tymczasem przy definicjach krzyżówkowych da się to ułożyć w prosty schemat.

• sopran – najwyższy głos żeński, w definicjach: „najwyższy głos kobiecy”, „śpiewaczka operowa o wysokim głosie”;
• mezzosopran – środkowy żeński, pomiędzy sopranem a altem; często po prostu „średni głos kobiecy”;
• alt – najniższy kobiecy (czasem: „niski głos żeński”);
• tenor – wysoki głos męski; definicje: „wysoki głos męski”, „głos Pavarottiego”;
• baryton – średni męski, pomiędzy tenorem a basem; hasło: „średni głos męski”;
• bas – najniższy męski; „najniższy głos męski”, „głos w chórze męskim”.

Kiedy w definicji występuje „głos pośredni”, „głos między X a Y”, przydaje się prosta drabinka: od najwyższego do najniższego: sopran – mezzosopran – alt – tenor – baryton – bas. Krzyżówki zwykle trzymają się właśnie tej kolejności.

Wykonawcy i funkcje – nie tylko „śpiewak” czy „muzyk”

Autorzy diagramów lubią też ogólniejsze określenia ról muzycznych. W definicji pojawia się wtedy „prowadzi orkiestrę”, „komponuje”, „występuje solo” – i trzeba zamienić to na jedno konkretne słowo.

• dyrygent – „prowadzi orkiestrę”, „kieruje chórem”, „staje za pulpitem”;
• solista – „występuje solo”, „wykonawca partii głównej”;
• kompozytor – „tworzy muzykę”, „autor partytury”;
• wokalista – „śpiewak zespołu rockowego”, „frontman z mikrofonem”;
• instrumentalista – gdy definicja brzmi szeroko: „muzyk grający na instrumencie”.

Jeżeli definicja wskazuje na konkretne środowisko, np. „prowadzi chór kościelny”, odpowiedź bywa bardziej szczegółowa: kantor lub po prostu organista. Warto wówczas odczytać litery z krzyżowych haseł, bo te dwa słowa potrafią się mylić.

Elementy teorii muzyki w wersji „dla krzyżówkowicza”

Interwały, akordy i inne straszne słowa w praktycznym skrócie

Dla wielu osób słowa typu „interwał”, „tryton” czy „seksta” brzmią jak żywcem wyjęte z podręcznika harmonii. W krzyżówkach jednak definicje są dużo prostsze i często dość powtarzalne.

• interwał – „odległość między dwoma dźwiękami”; po tym opisie mało co innego pasuje;
• sekunda, tercja, kwarta, kwinta, seksta, septyma, oktawa – „interwał muzyczny”, „odstęp dwóch dźwięków”, czasem z dopiskiem „drugi”, „trzeci” itd.;
• oktawa – oprócz interwału bywa też opisywana jako „zakres głosu”, „osiem kolejnych dźwięków”;
• akord – „brzmienie co najmniej trzech dźwięków”, „jednoczesne brzmienie kilku dźwięków”.

Jeżeli definicja mówi „interwał trzech stopni” lub „interwał pięciu stopni”, nie trzeba rozpisywać tego na pięciolinii. Wystarczy kojarzyć liczebniki: „tercja” (trzy), „kwinta” (pięć), „seksta” (sześć). Przy dłuższych interwałach i tak zwykle podana jest liczba liter, więc wybór mocno się zawęża.

Tonacja, skala i rytm – jak rozszyfrować opis abstrakcyjnych pojęć

Hasła teoretyczne bywają podawane jednym zdaniem, które wydaje się bardzo ogólne. Z drugiej strony: słów opisujących dane zjawisko nie ma aż tak wiele, więc często łatwo trafić.

• tonacja – „układ dźwięków podporządkowany jednemu tonowi głównemu”, w definicjach także: „C-moll lub G-dur”;
• skala – „szereg dźwięków uporządkowanych według wysokości”; definicja potrafi brzmieć niemal identycznie jak przy tonacji, ale pomaga długość słowa;
• metrum – „podział rytmiczny taktu”, „układ miar w utworze”;
• takt – „odcinek utworu pomiędzy kreskami taktowymi”;
• tempo – „szybkość wykonania utworu”, „szybkość muzyki”.

Gdy pytanie mówi „podstawa tonalna utworu”, odpowiedzią najczęściej jest tonika. Jeśli natomiast mowa o „charakterystycznym układzie dźwięków w muzyce ludowej lub etnicznej”, można podejrzewać skalę lub modus (zwłaszcza przy tematach chorału czy muzyki dawnej).

Egzotyczne instrumenty i style – jak nie dać się przestraszyć obcym nazwom

Orientalne i ludowe instrumenty w prostym podziale

Egzotycznie brzmiące nazwy często odstraszają, bo trudno je nawet wymówić. W krzyżówkach przewija się jednak raczej wąska grupa takich słów – o ile raz się z nimi zetkniesz, później rozpoznasz je bez szczególnego wysiłku.

• sitara – indyjski instrument strunowy; definicje: „indyjski instrument o długim gryfie”, „indyjska gitara”;
• oud – arabski lutniopodobny instrument; w hasłach często „arabska lutnia”;
• saz – bliski wschód, instrument strunowy; definicja: „turecki instrument szarpany”;
• bębenek, bongosy, conga – przy rytmach latynoskich i afrykańskich, opisywane jako „instrument perkusyjny z Ameryki Łacińskiej”;
• dudy – „instrument ludowy na powietrze”, często z dopiskiem „góralski” lub „szkocki”.

Jeśli trafiasz na „instrument strunowy z Indii” i nic więcej, a długość hasła wynosi 6 liter, w praktyce prawie zawsze chodzi o sitarę. Nawet bez znajomości brzmienia nazwy robią tu robotę inne litery w diagramie.

Muzyka świata – kilka nazw gatunków, które lubią krzyżówki

Obok instrumentów pojawiają się także egzotyczne gatunki i style. Nie trzeba umieć ich zdefiniować jak muzykolog – wystarczy wiedzieć, z jakim regionem się łączą.

• samba – „brazylijski taniec i muzyka”, kojarzona z karnawałem w Rio;

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak rozwiązywać muzyczne hasła w krzyżówkach, jeśli nie znam nut?

Znajomość nut nie jest tu potrzebna. Muzyczne hasła w krzyżówkach to przede wszystkim słowa z obcych języków, a nie zapis dźwięków. Wystarczy kojarzyć kilka najczęstszych grup pojęć: tempo (np. allegro, largo), dynamika (piano, forte), formy (requiem, oratorium), tańce (menuet, gavotte) czy głosy.

Pomaga też rozpoznanie języka po końcówkach i brzmieniu słowa. Gdy widzisz włoskie zakończenia -o, -a, -e, myśl o tempie i dynamice. Gdy definicja jest sakralna („msza”, „pieśń kościelna”), bardzo często chodzi o łacinę. Dzięki temu zamiast losowo zgadywać, zawężasz listę możliwych odpowiedzi.

Dlaczego w muzycznych hasłach w krzyżówkach tyle jest włoskich słów?

Włoski stał się „językiem roboczym” muzyki artystycznej już w czasach baroku. Kompozytorzy z różnych krajów używali włoskich oznaczeń tempa i dynamiki w nutach, żeby muzycy wszędzie rozumieli wskazówki tak samo. Z nut te określenia przeszły do słowników, podręczników i w końcu do krzyżówek.

Dlatego w diagramach powtarzają się krótkie, włoskie wyrazy: allegro, adagio, presto, largo, piano, forte. Są zwięzłe, łatwe do dopasowania do kratek i bardzo dobrze utrwalone w praktyce muzycznej, więc autorzy krzyżówek sięgają po nie szczególnie chętnie.

Jak odróżnić włoskie, francuskie i łacińskie terminy muzyczne w krzyżówce?

Najprościej po wyglądzie słowa i skojarzeniach. Włoski rozpoznasz po końcówkach -o, -a, -e i typowych brzmieniach: allegro, largo, presto, andante, moderato, cantabile. Często w definicji pada też podpowiedź „po włosku”.

Francuski częściej wiąże się z tańcem i operą: menuet, bourrée, gavotte, chanson. Łacina zwykle łączy się z muzyką sakralną: requiem, gloria, credo, magnificat, agnus. Jeśli definicja sugeruje kontekst kościelny lub „forma wokalno-instrumentalna”, jest duża szansa, że chodzi o słowo łacińskie.

Jakie są najpopularniejsze włoskie określenia tempa w krzyżówkach?

W praktyce powraca kilka podstawowych terminów, które pokrywają skalę „od bardzo wolno do bardzo szybko”:

• largo – bardzo wolno, „szeroko”, często: „bardzo wolne tempo”;
• adagio – wolno, spokojnie: „powolne tempo”;
• andante – umiarkowanie wolno, jak krok: „umiarkowanie wolne tempo”, „chód w muzyce”;
• moderato – umiarkowane tempo: „umiarkowane tempo po włosku”;
• allegro – szybko, żywo: „żywe tempo”;
• presto – bardzo szybko: „bardzo szybko w muzyce”;
• prestissimo – skrajnie szybko: „najszybsze tempo po włosku”.

Rozsądnie jest ułożyć je sobie w głowie jak drabinkę: largo/adagio → andante → moderato → allegro → presto/prestissimo. Potem, widząc definicję „umiarkowane tempo”, automatycznie sięgasz do środkowej części tej skali.

Jak zapamiętać znaczenie włoskich terminów typu allegro, adagio, largo?

Najlepiej przez proste skojarzenia z polskimi słowami lub obrazami. Przykładowo: allegro można skleić z żartobliwym „ale gra!” – ktoś gra szybko i żywo. Largo kojarzyć jako coś „dłuuugiego”, wolno się ciągnącego. Adagio bywa odbierane jako spokojny, niespieszny spacer.

Inne wygodne „haczyki” pamięciowe to: piano – cicho, jak spokojne granie na domowym pianinie; forte – mocno, głośno, jak „fort” kojarzący się z siłą; andante – idąc, w tempie kroku, podobnie jak „andar/andando” w innych językach romańskich. Po kilku spotkaniach z takim hasłem w krzyżówce skojarzenie wchodzi w krew.

Co oznaczają dopiski typu „con brio”, „non troppo”, „molto” w muzycznych hasłach?

To krótkie włoskie zwroty, które modyfikują podstawowe tempo lub charakter wykonania. Pojawiają się czasem jako osobne hasła lub element dłuższej frazy (np. „allegro con brio”). Ich znajomość ułatwia wyłapanie odpowiedzi, gdy definicja brzmi bardziej opisowo.

Najczęstsze znaczenia są proste: con brio – z ogniem, z werwą; molto – bardzo (np. molto allegro – bardzo szybko); non troppo – nie za bardzo, „nie za szybko / nie za wolno”, w zależności, do czego się odnosi. W krzyżówce wystarczy skojarzyć ogólny sens: „z energią”, „bardzo”, „nie za bardzo”, bez wchodzenia w szczegóły wykonawcze.

Jak poradzić sobie z muzycznymi hasłami, gdy definicja jest bardzo krótka?

Krzyżówkowe definicje typu „wolne tempo”, „głos w operze”, „taniec barokowy” bywają lakoniczne i mogą zniechęcać. Najpierw spójrz na długość hasła i znane litery z krzyżówki – to zawęża wybór. Przy „wolnym tempie” trzy litery mogą sugerować lento, pięć – largo lub adagio. Przy tańcu barokowym krótsze słowo zakończone na -et zwykle podpowiada menuet.

Drugi krok to szybkie sprawdzenie, z jakim językiem masz do czynienia. Włoski – myśl o tempie i dynamice, francuski – o tańcu i operze, łacina – o formach sakralnych. Dzięki temu nawet z jednej, dwóch liter i krótkiej definicji da się logicznie dojść do poprawnej odpowiedzi, zamiast polegać wyłącznie na szczęściu.