Gdzie sprawdzać nazwy ptaków, ryb i owadów: słowniki i bazy gatunków

Dlaczego nazwy gatunków sprawiają tyle kłopotów krzyżówkowiczom

Stare nazwy, regionalizmy i wpływ angielszczyzny

Osoba, która szuka odpowiedzi na hasło „ptak na E, ptak stepowy” może w nowoczesnej bazie ptaków znaleźć przede wszystkim dropia, ale w krzyżówce pojawi się chociażby edredon lub dawne, rzadko spotykane określenia. Redaktorzy krzyżówek chętnie sięgają po archaizmy, regionalizmy i słownictwo z dawnych encyklopedii, bo utrudnia to zadanie i zwiększa liczbę możliwych odpowiedzi. Dla osoby korzystającej z nowoczesnych atlasów może to być mylące.

Dochodzi do tego wpływ angielszczyzny. W opisach przyrodniczych czy programach telewizyjnych przewijają się nazwy typu kingfisher czy blue whale. W głowie zostaje właśnie ta forma, a polski odpowiednik („zimorodek”, „płetwal błękitny”) jest kojarzony słabiej. Gdy w krzyżówce pojawia się ogólne hasło „ptak rybożerny”, myśl biegnie w stronę „kingfishera”, a nie do konkretnej polskiej nazwy.

Problem potęgują regionalizmy. W jednej części Polski mówi się na rybę „kleń”, w innej „kłeń”, podobnie z „leszczem” i „leszczakiem” czy lokalnymi określeniami chrząszczy i motyli. Krzyżówka zazwyczaj używa nazwy uznanej przez słowniki ogólne lub starsze encyklopedie, a nie lokalnej. Osoba przyzwyczajona do regionalnego słownictwa czuje, że hasło jest „błędne”, choć w rzeczywistości funkcjonują po prostu dwie tradycje językowe.

W bazach naukowych polskich nazw owadów, ryb czy ptaków te lokalne formy często w ogóle nie występują. Tam liczy się nazwa oficjalna, powiązana z łacińską nazwą gatunkową. Stąd częsty rozdźwięk między tym, co mówi się nad rzeką czy na wsi, a tym, co wpisano do słownika ornitologicznego czy katalogu ichtiologicznego.

Różnica między nazwą potoczną a oficjalną nazwą gatunkową

W mowie codziennej sporo zwierząt „wrzuca się do jednego worka”: wszystko, co lata i jest kolorowe, staje się „motylem”, każdy biały, dłuższy ptak nad wodą może być nazwany „czaplą”, a drobne brązowe ptaki to „wróble”. W nazewnictwie naukowym każdy z tych organizmów ma konkretną nazwę gatunkową, a czasem także dodatkowe polskie określenia na poziomie rodzaju czy rodziny.

Nazwa potoczna ma charakter ogólny i bywa nieprecyzyjna. Ktoś mówi „szczupak” na różne gatunki drapieżnych ryb o wydłużonym ciele, choć oficjalnie szczupak pospolity to tylko Esox lucius. Z kolei „pająk wodny” może oznaczać różne gatunki zarówno pająków, jak i owadów przypominających pająki, poruszających się po tafli wody.

Nazwa oficjalna (zwyczajowa gatunkowa) jest powiązana z konkretnym gatunkiem zdefiniowanym w systematyce biologicznej. Na przykład:

• Jastrząb gołębiarz – nazwa polska gatunku Accipiter gentilis,
• Leszcz – nazwa polska gatunku Abramis brama,
• Biedronka siedmiokropka – nazwa gatunku Coccinella septempunctata.

Krzyżówki zwykle korzystają z tej drugiej warstwy nazewnictwa, ale często przeplatają ją z nazwami potocznymi i archaicznymi. Dlatego jedno hasło może mieć kilka równorzędnych rozwiązań, które różne słowniki traktują inaczej. Stąd potrzeba korzystania z więcej niż jednego źródła – przynajmniej z jednego słownika ogólnego i jednej bazy gatunków.

Jak wydawcy krzyżówek używają nazw zwierząt

Redakcje krzyżówek mają zwykle swój wewnętrzny „klucz”, często niepublikowany, który określa, którędy przebiega granica między nazwami akceptowalnymi a zbyt egzotycznymi czy niejasnymi. Znajdują się tam decyzje typu: „stosujemy nazwy z Małego słownika zoologicznego”, „akceptujemy także nazwy dawne ze Słownika języka polskiego PWN wydanie X” albo „dla ptaków bazą jest lista Komitetu Naukowego PTOr”.

W praktyce bywa różnie. W jednych pismach częściej pojawiają się łacińskie nazwy rodzajów, w innych królują polskie nazwy rodzin („ptak krukowaty”, „ryba dorszowata”), a jeszcze w innych dominują nazwy użytkowe (ryby kuchenne, ptaki łowne). Zdarza się, że tego samego wydawcę reprezentuje kilka redakcji, z których każda ma nieco inne przyzwyczajenia.

Krzyżówki wielokrotnie operują też kategoriami ponadgatunkowymi: „ptak drapieżny”, „ryba karpiowata”, „owad błonkoskrzydły”. Wtedy poprawne jest nie tyle wskazanie jednej nazwy, co dobranie słowa pasującego długością do kratek. Taki sposób konstruowania zagadek sprawia, że bez znajomości grup systematycznych bywa bardzo trudno odgadnąć hasło, szczególnie gdy krzyżówka sięga po mniej znane rodziny czy rodzaje.

Kiedy wystarczy wiedza ogólna, a kiedy przydaje się źródło naukowe

Do prostych krzyżówek z gazet codziennych zazwyczaj wystarczą podstawowe atlasy, popularnonaukowe encyklopedie i słowniki ogólne. Hasła typu „drapieżny ptak na 3 litery”, „ryba słodkowodna” czy „owad społeczny” najczęściej odwołują się do bardzo poznanych gatunków: orła, suma, pszczoły, trutnia, mrówki. W takich przypadkach korzystanie z baz naukowych bywa przerostem formy nad treścią.

Sytuacja zmienia się, gdy pojawiają się dłuższe hasła o precyzyjnym opisie: „motyl dzienny z rodziny paziowatych na 8 liter” albo „ptak z rodziny brodźców, gnieżdżący się w Europie”. Tutaj potrzebna jest baza, która umożliwi przefiltrowanie gatunków właśnie po rodzinie, a potem dopasowanie liczby liter. Bazy ornitologiczne, ichtiologiczne czy entomologiczne pozwalają zrobić to dużo szybciej niż wertowanie alfabetycznych leksykonów.

Źródło naukowe staje się też konieczne, gdy krzyżówka korzysta z nazw łacińskich. „Łacińska nazwa jastrzębia gołębiarza” czy „łaciński rodzaj ryb karpiowatych” wymagają bezpośredniego dostępu do nomenklatury zoologicznej. Tu słownik ogólny przeważnie milczy, a internetowe bazy gatunków – jeśli są dobrze zindeksowane – pozwalają po chwili znaleźć właściwy zapis.

Zasady nazewnictwa ptaków, ryb i owadów w pigułce

Nazwa zwyczajowa a nazwa łacińska (naukowa)

Każdy gatunek zwierzęcia ma co najmniej jedną nazwę łacińską (naukową), zgodną z Międzynarodowym Kodeksem Nomenklatury Zoologicznej. Jest to zwykle dwuczłonowy zapis: nazwa rodzaju i nazwa gatunkowa, np. Cygnus olor (łabędź niemy), Salmo trutta (pstrąg potokowy) czy Apis mellifera (pszczoła miodna).

Nazwa zwyczajowa to polski odpowiednik stosowany poza ścisłym językiem naukowym. Może być:

• gatunkowa – np. cyraneczka zwyczajna,
• rodzajowa – np. pustułka (może obejmować kilka gatunków pustułek),
• rodzinna – np. krukowate, karpiowate, paziowate.

Krzyżówki uwielbiają wszystkie trzy poziomy nazewnictwa. Hasło „ptak krukowaty” może prowadzić do gawrona, kruka, wrony czy sójki, w zależności od długości hasła. „Motyl z rodziny paziowatych” może oznaczać pazia królowej, pazia żeglarza albo inny gatunek. Z kolei „ryba karpiowata” bywa czytana przez autorów haseł albo jako każdy przedstawiciel karpiowatych, albo tylko jako ryby szczególnie znane z wędkarstwa czy kuchni.

Nazwy naukowe przydają się zwłaszcza przy gatunkach egzotycznych, rzadkich lub właśnie tam, gdzie polskie nazewnictwo jest niejednoznaczne. Wiele baz naukowych pozwala wyszukiwać zarówno po łacinie, jak i po polsku z zaznaczeniem rodzaju relacji (gatunek, rodzaj, rodzina). Dla krzyżówkowicza to ogromne ułatwienie, gdy zagadka brzmi: „łacińska nazwa pustułki” – można najpierw ustalić, o który gatunek chodzi, a potem sprawdzić jego pełną nazwę naukową.

Gatunek, rodzaj, podgatunek i forma hodowlana

W bazach gatunków często pojawiają się pojęcia, które z początku brzmią sucho i abstrakcyjnie, ale w krzyżówkach potrafią zadecydować, czy hasło ma sens:

• Gatunek – podstawowa jednostka, np. łabędź niemy, szczupak pospolity, biedronka siedmiokropka.
• Rodzaj – grupa gatunków blisko spokrewnionych, np. rodzaj Cygnus (łabędzie) czy Esox (szczupaki).
• Podgatunek – wyodrębniona populacja w obrębie gatunku, często o nieco innym zasięgu występowania lub wyglądzie.
• Forma hodowlana – odmiany wyhodowane przez człowieka (odmiany karpia, kur domowych, gołębi ozdobnych i wielu innych).

Krzyżówki potrafią dotykać każdego z tych poziomów. Hasło „rodzaj łabędzia” odsyła do łacińskiego Cygnus, a nie do konkretnego gatunku. „Odmiana karpia” może dotyczyć już form hodowlanych znanych z akwakultury, które nie zawsze znajdują się w oficjalnych listach gatunków, ale występują w słownikach tematycznych (np. słownikach ryb i owoców morza).

Znajomość tych pojęć pomaga zrozumieć, co właściwie przeszukujesz w danej bazie. Jeśli przełączysz filtr z „gatunku” na „rodzaj”, nagle liczba wyników spadnie, ale nazwy staną się krótsze, częściej łacińskie. Przy rozwiązywaniu krzyżówek to cenna podpowiedź: hasło na 5 liter, odnoszące się do szerokiej grupy, to najprawdopodobniej rodzaj lub rodzina, a nie pełna nazwa gatunku.

Dlaczego jeden gatunek ma kilka polskich nazw

Niemal każdy doświadczony krzyżówkowicz trafia w końcu na sytuację, gdy jedna ryba czy jeden ptak ma dwie czy trzy różne polskie nazwy, z których każda pojawia się w słownikach. Przykładów nie brakuje:

• „czernica” i „głowienka” jako nazwy kaczek (różne gatunki, ale w języku potocznym mylone),
• „kiełb” w jednych regionach oznacza Gobio gobio, a gdzie indziej funkcjonują dodatkowe określenia,
• wśród owadów – „skorek” i „szczypawka” odnoszą się do tej samej grupy (rzędu skorków), choć w szczegółach słowniki różnie to opisują.

Ten sam gatunek dostaje często nową, „uporządkowaną” nazwę w nowszych opracowaniach, ale stare nazwy nadal funkcjonują w literaturze i w krzyżówkach. Bazy naukowe zwykle podają jeden obowiązujący wariant, a pozostałe traktują jako synonimy. Dobrze skonstruowana baza pozwala wyszukiwać również po nazwach przestarzałych, prowadząc do aktualnego hasła.

Dla krzyżówkowicza kluczowe jest sprawdzenie, który wariant jest częściej używany w słownikach ogólnych, bo to on najpewniej trafił do krzyżówki. Jeżeli dwa warianty pasują długością do hasła, pomocne bywa sięgnięcie do archiwalnych słowników lub słowników tematycznych wydawanych w tym samym okresie, z którego „pachnie” krzyżówka (np. łamigłówki stylizowane na lata 70.).

Kiedy krzyżówki odwołują się do nazw łacińskich

Łacińskie nazwy gatunkowe często pojawiają się tam, gdzie polskie nazwy byłyby zbyt długie lub mało znane. Hasło „łacińska nazwa łabędzia niemego” czy „rodzaj wielkich ssaków morskich” prędzej zaprowadzi do Cygnus olor czy Balaenoptera niż do rozbudowanych określeń polskich.

Różne są też powody redaktorów:

• nazwy łacińskie są międzynarodowe, więc trudniej o spór co do poprawności,
• skrótowe nazwy rodzajów (np. Corvus, Falco, Anas) dobrze pasują do krótkich haseł,
• łacina „podnosi poziom trudności”, co bywa pożądane w magazynach dla bardziej zaawansowanych odbiorców.

Jak rozpoznać, czy hasło wymaga nazwy naukowej, czy zwyczajowej

Wiele dylematów znika, gdy w pierwszej chwili spróbujesz wyczuć, jakiego poziomu „naukowości” oczekuje autor krzyżówki. Pomagają w tym drobne sygnały w treści hasła:

• słowa-klucze typu „rodzaj”, „łacińska nazwa”, „nazwa naukowa”, „takson” – niemal zawsze chodzi o łacinę lub zapis zgodny z nomenklaturą zoologiczną,
• odwołanie do rodziny lub rzędu – „ptak z rodziny krukowatych”, „owad z rzędu muchówek” sugeruje, że polska nazwa rodzajowa lub rodzinna będzie dobrym tropem,
• przymiotniki specjalistyczne – „pelagiczny”, „denny”, „dwuparzasty”, „pełzający”, „ryba denne z rodziny dorszowatych” – zwykle autor korzystał z atlasu lub bazy naukowej, więc opłaca się sięgnąć po podobne źródło,
• styl potoczny – „ryba z mazurskich jezior”, „ptak z polskich pól” – tutaj dużo częściej wystarcza nazwa zwyczajowa znana z codziennego języka.

Jeśli w kratkach jest mało liter, a hasło brzmi bardzo „uczono” („rodzaj ptaków krukowatych na 5 liter”), prawdopodobny jest łaciński rodzaj (Corvus, Garrulus, Pica). Gdy opis jest ciepły, potoczny („mała kolorowa rybka akwariowa”), częściej chodzi o polską nazwę (gupik, neon, molinezja), nawet jeśli atlas akwarystyczny obok podaje też łacinę.

Klasyczne słowniki języka polskiego a nazwy zwierząt

Co da się wyczytać z popularnych słowników ogólnych

Dla wielu rozwiązywaczy pierwszym odruchem jest sięgnięcie po klasyczne słowniki języka polskiego: PWN, Doroszewskiego, SJPD, nowsze słowniki internetowe. Często pojawia się lęk, że „one są za mało fachowe”. W praktyce przy bardzo wielu hasłach to wystarcza.

Słowniki ogólne zazwyczaj podają:

• najbardziej rozpowszechnione nazwy zwyczajowe (np. szczupak, czajka, trzmiel),
• krótką definicję opisową: do jakiej grupy zalicza się gatunek („ptak wędrowny z rodziny krukowatych”),
• informacje o użyciu regionalnym („gwar.”, „pot.”), co pomaga odróżnić nazwę ogólnopolską od lokalnej,
• czasem wskazanie synonimów albo form alternatywnych („szczypawka” = „skorek”).

To już sporo. Jeśli krzyżówka jest zbudowana na znanym słowniku (co zdarza się częściej, niż mogłoby się wydawać), porównanie definicji bywa pomocne. Hasło „błonkoskrzydły owad społeczny” niemal jeden do jednego powtarza definicję z wielu słowników przy haśle „pszczoła”.

Ograniczenia słowników ogólnych przy mniej znanych gatunkach

Problem zaczyna się tam, gdzie autor krzyżówki sięgnął głębiej niż przeciętny użytkownik słownika:

• rzadkie gatunki ptaków i ryb często w ogóle nie trafiły do haseł słownikowych,
• nowsze polskie nazwy (np. aktualizowane zgodnie z najnowszymi listami gatunków) bywają nieobecne,
• nie pojawiają się nazwy łacińskie – jeśli w ogóle, to w formie niepełnej lub przestarzałej,
• część owadów jest opisana bardzo ogólnie, bez rozróżnienia gatunkowego („rodzaj chrząszcza”, „rodzaj motyla nocnego”).

Jeśli więc trafi Ci się hasło „motyl z rodziny miernikowców” albo „rzadka ryba głębinowa z Atlantyku”, słownik języka polskiego z dużym prawdopodobieństwem nie wystarczy. Dobrą strategią jest łączenie słowników: ogólny pomaga złapać najpopularniejsze rozwiązania, a gdy one nie pasują, warto przerzucić się na źródła specjalistyczne.

Starsze słowniki – kopalnia „krzyżówkowych” nazw

Wielu autorów krzyżówek ma w swoich szafkach stare, wysłużone słowniki. Z punktu widzenia nauki część haseł jest w nich nieaktualna, jednak dla krzyżówkowicza potrafią być bezcenne. Dotyczy to zwłaszcza:

• Słownika języka polskiego pod red. Doroszewskiego – obszerne definicje, sporo nazewnictwa ludowego i regionalnego,
• PRL-owskich słowników encyklopedycznych i słowników wyrazów obcych – obfitują w łacińskie nazwy rodzajów i rodzin,
• encyklopedii szkolnych z lat 60.–80. – często te same, z których korzystali ówcześni autorzy krzyżówek.

Jeżeli rozwiązujesz krzyżówki stylizowane na „retro”, z hasłami o charakterystycznym słownictwie („przodownik pracy”, „spółdzielnia produkcyjna”), dobrze jest równolegle otworzyć właśnie takie starsze słowniki. Trafisz tam na nazwy, których próżno szukać w najnowszych wydaniach, a które wciąż są „zakodowane” w krzyżówkach, np. dawne określenia ryb morskich czy starsze nazwy rodzin owadów.

Specjalistyczne słowniki ornitologiczne – gdzie sprawdzać nazwy ptaków

Drukowane słowniki i leksykony ptaków

Osoby, które często walczą z hasłami „ptasimi”, po pewnym czasie dochodzą do wniosku, że przydałby się jeden, solidny leksykon. Na rynku można znaleźć kilka typów publikacji, które realnie pomagają:

• atlasy ptaków Europy i Polski – poza ilustracjami mają zwykle indeks polskich i łacińskich nazw gatunkowych,
• słowniki polsko-łacińskie nazw ptaków – zestawiają nazwy w dwóch językach, czasem z informacją o rodzinie i rzędzie,
• przewodniki terenowe – mniej rozbudowane definicje, ale za to często obejmują najnowsze podziały gatunków.

W praktyce wiele krzyżówkowych zagadek da się rozwiązać, przeglądając spisy gatunków na końcu takich książek. Jeśli wiesz, że chodzi o „ptaka brodzącego na 5 liter”, rzut oka na listę rodziny bekasowatych czy czaplowatych szybko zawęzi pole poszukiwań.

Standardy polskich nazw ptaków i aktualne listy

Świat ornitologii w Polsce korzysta z oficjalnych, aktualizowanych list nazw ptaków. Są one przygotowywane przez zespoły specjalistów (np. komisje faunistyczne, sekcje nazw w towarzystwach ornitologicznych). Z punktu widzenia krzyżówkowicza istotne są dwa fakty:

1. listy te ustandaryzowały polskie nazwy wielu gatunków, które wcześniej funkcjonowały pod kilkoma określeniami,
2. przy każdym gatunku pojawia się para: nazwa polska – nazwa łacińska, często z informacją o rodzinie.

Taka lista przydaje się w dwóch momentach. Po pierwsze, gdy chcesz upewnić się, która wersja nazwy jest „obowiązująca” (np. spór „biegus malutki” czy „biegus mały”). Po drugie, gdy w krzyżówce pojawia się łacińska nazwa, a kratki sugerują polską – wtedy można szybko sprawdzić odpowiednik.

Jak korzystać z indeksów w atlasach ptaków przy krzyżówkach

Żeby atlas nie zamienił się w senny koszmar przekładania setek stron, pomocna jest prosta strategia:

1. Ustal rodzinę lub co najmniej typ siedliska – jeśli hasło mówi o ptaku wodnym, od razu odpuść wróblowe i drapieżne.
2. Sprawdź indeks polskich nazw – często jest podzielony rodzinnie; nazwy w jednym „bloku” mają podobną długość i zakończenia.
3. Zwróć uwagę na charakterystyczne fragmenty – końcówki typu „-ówka” (modraszka, bogatka), „-czka” (cyraneczka, kokoszka) czy „-nik” (dzięciołek, dudek, mazurek) mogą od razu podpowiedzieć, gdzie patrzeć.

Jeśli hasło brzmi „niewielki ptak wróblowy, często odwiedza karmniki”, a w kratkach masz 7 liter, wystarczy rzut oka na listę sikor, wróbli i mazurków, by szybko sprawdzić, które nazwy pasują długością. To wciąż wymaga chwili pracy, ale jest znacznie szybsze niż wertowanie całego atlasu od deski do deski.

Bazy i słowniki nazw ryb – od karpia do egzotycznych gatunków

Drukowane leksykony ryb słodkowodnych i morskich

Jeśli Twoją piętą achillesową są hasła dotyczące ryb, pomocne bywają specjalistyczne wydawnictwa ichtiologiczne. W polskich realiach najczęściej spotykane typy publikacji to:

• atlasy ryb słodkowodnych Polski – obejmują gatunki spotykane w rzekach i jeziorach,
• leksykony ryb morskich i ryb akwariowych – tu pojawia się sporo gatunków egzotycznych, kuchennych i ozdobnych,
• słowniki kulinarne – zaskakująco użyteczne, jeśli krzyżówka odwołuje się do nazw „ryb kuchennych” albo nazw handlowych (halibut, dorsz, mintaj).

Te książki zwykle podają zestaw: polska nazwa, nazwa łacińska, rodzina, czasem też nazwy handlowe lub regionalne. Gdy hasło brzmi „ryba dorszowata na 4 litery”, wystarczy przejrzeć spis rodziny dorszowatych i porównać długość nazw: „morszczuk” odpada, „lota” pasuje, „treska” – zależy od przyjętego wariantu.

Nazwy handlowe a nazwy gatunkowe ryb

Krzyżówki często korzystają z tego, co widzimy na półkach sklepowych, a nie z czystej taksonomii. Stąd pojawiają się takie haczyki:

• „dorsz” w sklepie może oznaczać kilka gatunków z rodzaju Gadus,
• „łosoś atlantycki” i „łosoś pacyficzny” bywają wrzucane do jednego worka „łososia”,
• „pangę” czy „tilapię” opisuje się w krzyżówkach jako „rybę hodowlaną”, bez wchodzenia w szczegóły gatunkowe.

Słowniki kuchenne czy atlasy ryb użytkowych zwykle pośredniczą między kuchnią a biologią: pokazują zarówno nazwy handlowe, jak i łacińskie odpowiedniki. Dla osoby rozwiązującej krzyżówki to idealne połączenie. Pozwala bez większego wysiłku sprawdzić, czy chodzi o nazwę „z etykiety w markecie”, czy o konkretny gatunek w ujęciu ichtiologicznym.

Polskie a międzynarodowe nazwy ryb

W niektórych krzyżówkach pojawiają się nazwy zaczerpnięte z zagranicznych atlasów, spolszczone lub pozostawione w oryginale. Dotyczy to zwłaszcza gatunków egzotycznych, popularnych w akwarystyce. Spotkasz więc nazwy typu:

• „guppy” obok spolszczonego „gupik”,
• „catfish” zamiast „sumik”,
• „betta” i „bojownik” używane zamiennie.

Drukowane leksykony, które zawierają indeksy nazw angielskich (lub innych języków), bywają w tej sytuacji bezcenne. Umożliwiają szybkie sprawdzenie, jak dana „zachodnia” nazwa funkcjonuje w polskim nazewnictwie, i który wariant jest częściej stosowany. Jeśli oba mieszczą się w kratkach, lepiej wybierać ten, który częściej pojawia się w polskich publikacjach popularnych – to on zwykle trafia do krzyżówek.

Gdzie szukać nazw owadów i innych drobnych stworzeń

Podstawowe atlasy owadów i bezkręgowców

Owady, pajęczaki i inne drobne stworzenia potrafią skutecznie zepsuć humor przy krzyżówce, bo wiele osób czuje, że „to już za wysoka szkoła jazdy”. W praktyce większość haseł krąży wokół kilku grup dobrze opisanych w popularnych wydawnictwach:

• motyle (dziennie i nocne),
• chrząszcze,
• błonkoskrzydłe (pszczoły, osy, mrówki),
• muchówki (muchy, komary, meszki).

Podstawowe atlasy owadów, nawet te popularnonaukowe dla młodzieży, zwykle zawierają kilkaset gatunków z nazwami polskimi i łacińskimi. Dla krzyżówkowicza szczególnie ważny jest indeks nazw rodowych i rodzinnych. Gdy hasło mówi o „owadzie błonkoskrzydłym na 6 liter”, sama lista najpopularniejszych rodzajów (osa, trzmiel, szerszeń, mrówka, pszczoła, grzebacz itd.) często wystarcza, by trafić w cel.

Słowniki i klucze entomologiczne – kiedy się przydają

Bardziej zaawansowane krzyżówki potrafią odwoływać się do rzędów i rodzin, które rzadko pojawiają się w atlasach dla szerokiej publiczności. Przykłady:

• „owad z rzędu sieciarek na 7 liter”,
• „drobny pasożytniczy owad z rodziny gąsienicznikowatych”,

Najważniejsze wnioski

• Trudności z nazwami zwierząt w krzyżówkach wynikają z mieszania współczesnych terminów z archaizmami, regionalizmami i słownictwem z dawnych encyklopedii, które rzadko pokrywają się z tym, co znajdziemy w nowych atlasach czy bazach.
• Angielskie nazwy z filmów i popularnych opisów przyrodniczych (np. „kingfisher”, „blue whale”) łatwo wypierają z pamięci polskie odpowiedniki, co utrudnia skojarzenie poprawnego hasła, gdy w krzyżówce pojawia się ogólny opis typu „ptak rybożerny”.
• Regionalne określenia ryb, ptaków i owadów (np. „kleń” vs „kłeń”) bywają inne niż formy przyjęte w słownikach i starszych encyklopediach, więc osoba przyzwyczajona do lokalnej nazwy może odbierać poprawne hasło jako „błędne”.
• Istnieje wyraźna różnica między nazwami potocznymi (ogólnymi, często nieprecyzyjnymi, jak „pająk wodny” czy „szczupak” na wiele drapieżnych ryb) a oficjalnymi nazwami gatunkowymi powiązanymi z konkretnym łacińskim gatunkiem.
• Redakcje krzyżówek korzystają z własnych, wewnętrznych „kluczy” nazewniczych (konkretnych słowników, list gatunków, dopuszczonych nazw dawnych), co sprawia, że ten sam opis może mieć różne akceptowane odpowiedzi w zależności od wydawcy.